Mag ik in eerste instantie iedereen welkom heten op deze nationale dag van het Sociaal Forum van België.
We zijn nog niet erg talrijk en ik denk dat juist dit ook een van de aandachtspunten vandaag zal moeten zijn. Ik kom er zo dadelijk op terug.
Niemand zal tegenspreken dat we vandaag geconfronteerd zijn met een zeer ernstige crisis. Het is een crisis die twee jaar geleden is uitgebroken op de financiële markten, maar die in feite het resultaat was van een andere, al langer durende economische crisis. Hoe schuldig de financiële markten vandaag ook zijn, we mogen niet vergeten dat deze crisis niet meer is dan het resultaat van een dieperliggende malaise waarvan de sociale crisis, de klimaatcrisis en de voedselcrisis symptomen zijn.
Ik wil hier kort drie punten bespreken.
Ten eerste wil ik wijzen op de ernst en het mondiale karakter van de crisis. Maar ook op de specifieke kenmerken ervan voor Europa en België.
Ten tweede wil ik aantonen hoe alle thema’s die hier vandaag besproken worden verband houden met elkaar en met deze crisis.
Ten derde wil ik proberen aangeven hoe we naar oplossingen kunnen zoeken en wat daarbij de rol is van progressieve sociale bewegingen. Ik wil afsluiten met een paar bedenkingen over een andere crisis, die helaas nog te weinig wordt besproken, met name de crisis van de linkerzijde.
I. Een veranderende wereld
De crisis van vandaag is minstens even ernstig als die van 1929. En net zoals toen gaat ze gepaard met politieke verschuivingen die de wereld voor altijd zullen veranderen.
De Verenigde Staten zijn dank zij hun militaire superioriteit nog altijd de enige overblijvende supermacht. Maar economisch gaat het er bijzonder slecht. Miljoenen werklozen, maandelijks nog altijd duizenden mensen die hun huis verliezen, een wegkwijnende industrie. Miljoenen migranten ook, vooral latino’s, die nauwelijks rechten hebben en in de grootste precariteit leven.
Afrika is het grootste slachtoffer van deze crisis. Er wordt nog nauwelijks geïnvesteerd, behalve door China, migranten sturen minder geld naar huis, de ontwikkelingshulp dreigt te verminderen.
Latijns Amerika likt nog steeds zijn wonden van de crisis van twintig-dertig jaar geleden. Maar het is bijzonder dynamisch en er zijn hoopvolle experimenten met een zoektocht naar een socialisme van de 21ste eeuw. Dat socialisme, beste vrienden, is een zoektocht naar iets nieuws, naar iets wat mensen kan bekoren. Het is géén terugkeer naar het verleden.
Ook Azië is heel erg dynamisch en alles wijst er op dat China binnenkort een nieuwe grootmacht wordt en een rechtstreekse bedreiging voor de hegemonie van de Verenigde Staten.
En Europa ? Een oud, vergrijzend continent. Oude koloniale machten die nog niet beseffen hoe de onderdrukte volken van vroeger stilaan hun stem verheffen en zich afzetten tegen de blanke leermeesters. ‘La haine de l’occident’, zoals Jean Ziegler uitlegt. De Afrikanen zoeken nieuwe partners en vinden die in China en Brazilië. Europa staat er bij en kijkt er naar. Het probeert zich te verdedigen met handelsakkoorden die meer en meer door de arme landen worden geweigerd.
De Europese Unie ligt op apegapen. Het Verdrag van Lissabon dat de Unie nieuw leven had moeten inblazen komt hopeloos te laat. Geen enkel land vraagt nog naar een ‘hechtere samenwerking’. Integendeel. Het is ieder voor zich. Griekenland wordt eerst aan zijn lot en aan het IMF overgelaten, krijgt dan laattijdige steun, maar zal daarvoor zijn bevolking moeten laten bloeden en zijn overheidsbedrijven moeten verkopen. Dit gebrek aan solidariteit is een politieke en morele nederlaag voor de Europese Unie. Ik neem aan dat er hier heel wat mensen zijn die niet houden van de Europese Unie en die niet zullen treuren als de eurozone uiteenspat. Toch wil ik ervoor waarschuwen. Want zonder Euro, zonder solidariteit van de Unie zal de crisis ook in België bijzonder hard aankomen.
II. Eén crisis, veel dimensies
In feite is dat ook de reden waarom we hier vandaag aanwezig zijn. Op 1 juli neemt België het voorzitterschap van de Unie over. Niet dat het nog erg veel betekent met het nieuwe verdrag en de nieuwe Europese voorzitter, maar het is toch een kans om punten op de agenda te zetten, om aandacht te vragen voor de manier waarop we onze toekomst kunnen veilig stellen. Het is een manier om de weg te effenen voor een sociaal en duurzaam Europa van solidariteit.
De punten die wij hier vandaag zullen bespreken hebben precies daarmee te maken. En staan allemaal rechtstreeks in verband met de grote economische en financiële crisis die, enerzijds, de triomf van het neoliberalisme betekent voor de kleine mondiale elite van de kapitaalkrachtigen, maar anderzijds, de zware sociale gevolgen van dat neoliberalisme toont voor de gewone mensen.
De voedselcrisis was het eerste signaal dat er een financiële crisis op komst was. Zeker, ze was mede het gevolg van de verschuiving naar de productie van bio-brandstoffen, maar ze had ook veel te maken met de speculatie op producten die internationaal worden verhandeld. Daarmee was meer te verdienen dan met investeringen in de reële economie en met “gewoon” speculeren op de beurs. Die voedselcrisis toont aan hoe immoreel ons economisch systeem – kapitalisme genoemd – wel is. Drie kwart van het miljard mensen in de wereld die honger lijden, zijn boeren die geen decente prijs voor hun producten krijgen. Vandaar dat het zo belangrijk is om te pleiten voor een landbouw die kleine boeren kansen geeft om op een ecologisch verantwoorde manier voor zichzelf en voor hun omgeving te produceren. De crisis in de melksector heeft getoond dat we af moeten van de agrobusiness en dat er een landbouwbeleid nodig is dat leidt tot voedselsoevereiniteit in Europa en elders in de wereld. De toekomst van de landbouw staat ook in de komende maanden op de agenda van het Belgisch voorzitterschap. Laat ons hopen dat het een ecologische hervorming kan worden.
Als dat niet zo is zal de plattelandsvlucht in de derde wereld verder gaan. Boeren trekken weg naar de sloppenwijken van de megasteden, en middenklassen trekken weg uit de steden bij gebrek aan enig perspectief voor zichzelf en hun kinderen. Velen van hen verdrinken of stranden – letterlijk - aan de Middellandse Zee. Sommigen halen Brussel, Antwerpen, Frankfurt, Londen of Amsterdam. Ze hebben geen papieren en worden het slachtoffer van werkgevers zonder scrupules en van overheden zonder visie en zonder beleid. De militarisering van het Europese migratiebeleid kan geen oplossing zijn. Ook in dit dossier gaat het om de toenemende ongelijkheid en de uitzichtloosheid van het leven in veel derdewereldsteden.
Het derde thema is de klimaatcrisis en het Belgisch voorzitterschap zal Europa weer op de kaart moeten zetten op de volgende klimaattop in Cancun, Mexico. Hoeveel kritiek we ook kunnen hebben op de Europese Unie, ze heeft nog steeds de meest progressieve voorstellen in vergelijking met de andere industrielanden en China. Maar de klimaatcrisis is wel het gevolg van een misplaatst geloof in een grenzeloze vooruitgang, een productie- en een consumptiepatroon dat niet duurzaam en niet houdbaar is. Voor zover die crisis nog kan opgelost worden, zal herverdeling noodzakelijkerwijs een deel van het antwoord moeten zijn. Een ongebreideld kapitalisme is niet duurzaam, nooit en nergens.
Die klimaatcrisis zal onvermijdelijk tot meer conflicten leiden. Overstromingen, droogte, natuurrampen zijn nu al veel talrijker dan vroeger. Mensen zullen vluchten en op die manier het overleven van anderen bedreigen. Hoe we die conflicten zullen proberen bedwingen is nu al zichtbaar in de sector van de ontwikkelingshulp die langzaam maar zeker wordt gemilitariseerd. De kernwapens mogen eventueel de wereld uitgaan, we staan daarom niet dichter bij vrede.
Die vrede wordt trouwens ook bedreigd door een sociale crisis die nooit eerder zo zwaar het leven van mensen heeft beïnvloed. Want zelfs diegenen die aan de werkloosheid en de armoede ontsnappen staan onder hoge stress. Mensen moeten concurreren met elkaar. De druk die op mensen wordt uitgeoefend is ondraaglijk en in Frankrijk leidt dit meer en meer tot zelfmoorden. Hier moet de Europese Unie zonder meer met de vinger worden gewezen. Té lang werd ons een ‘sociaal Europa’ beloofd, terwijl de neoliberale richtlijnen ons sociaal model ondermijnden. Toen werd een armoedebeleid beloofd, maar ook dat zal dode letter blijven. Het kan er niet om gaan de armoede met 20, 30 of 40 % terug te dringen. Hier past slechts één ordewoord voor het Belgisch voorzitterschap : armoede moet de wereld uit. Armoede moet onwettelijk worden verklaard. Onze sociale bescherming, de pensioenen, de gezondheidszorg, de openbare diensten moeten versterkt worden. Deze sociaal-economische rechten zijn mensenrechten en zijn de enige manier om ook zin te geven aan de politieke en de burgerrechten. Met vakbonden en bewegingen moeten we de krachten bundelen.
Dat men ons niet komt vertellen dat dit niet betaalbaar zou zijn. De financiële crisis laat zien dat sommigen lang niet armer worden, maar steeds hogere lonen, bonussen en dividenden incasseren. Privé-schulden worden gesocialiseerd. De belastingfraude neemt enorme proporties aan, de fiscale paradijzen bloeien als nooit tevoren. En de hervormingen die twee jaar geleden werden beloofd, laten op zich wachten. Het ziet er naar uit dat ook de komende G20 geen financiële transactietaks zal invoeren. De banken en hefboomfondsen speculeren nu tégen de staten die hen hebben laten overleven. Over immoraliteit gesproken.
Om een oplossing te vinden voor al deze dimensies van de mondiale crisis is er één element onmisbaar dat nog te vaak wordt vergeten door de linkerzijde. Ik denk aan de strijd die vrouwen nog altijd moeten leveren om hun rechten te laten respecteren. Het zijn vrouwen die de wereld op hun schouders dragen. Het zijn vrouwen die instaan voor het leven en de reproductie van het leven. Maar desondanks moeten die vrouwen tot vandaag en ook bij ons blijven vechten om te mogen meebeslissen. Dit is de meest elementaire onrechtvaardigheid en zo lang dit niet wordt gerespecteerd is er geen beterschap in zicht. Vrouwen dragen het leven en zijn daarom onmisbaar voor elke duurzame oplossing van de voedselcrisis, van het migratieprobleem, van de sociale crisis, voor de conflicten, voor de klimaatcrisis en uiteraard van de financiële crisis. Want juist die crisis, die de rechtstreekse oorzaak van de huidige problemen is, is een crisis van mannen, een crisis die te maken heeft met macht die niet in dienst van de gemeenschap staat maar wel gericht is op overheersing. En daar zijn vrouwen de eerste slachtoffers van. Mannen dragen een verpletterende verantwoordelijkheid in deze.
III. Het belang van progressieve sociale bewegingen
Deze crisis laat zien dat de Europese Economisch-Monetaire Unie haar taak niet aan kan, dat haar instellingen niet zijn opgewassen tegen een aanval in regel tegen de Euro.
Deze crisis laat ook zien in wat voor identiteitscrisis de Europese Unie is verzeild geraakt. De interne tegenstellingen over de visie wat de Europese Unie is en kan zijn, zijn veel te groot geworden om nog enig coherent beleid mogelijk te maken.
We mogen ons niet vergissen. Het neoliberalisme is nog steeds aan het winnen. De macht is vandaag in handen van multinationals en financiële markten. De staat is ongemerkt omgebouwd tot een instrument in dienst van de vrije markt. De Europese Unie is het ideaalbeeld van een dergelijke macht, met een beperkte democratie en zonder sociaal beleid. In dat Europa is men vandaag bezig met de laatste restanten van de tegenmacht uit te schakelen.
Indien wij het hier nog relatief goed hebben in vergelijking met de derde wereld is het omdat we sterke sociale bewegingen hebben uitgebouwd, omdat we sterke vakbonden hebben die de zwaarste slagen hebben kunnen afwenden. Mijn vraag is, hoe lang kan dit nog ?
Alleen de linkerzijde kan een uitweg bieden. Alleen de linkerzijde kan op een geloofwaardige manier pleiten voor een hervorming van de instellingen, voor een ander soort Centrale Bank, voor een Solidariteitspact tussen landen, voor een democratisch en sociale Europese Unie.
Maar helaas zit ook de linkerzijde vandaag in een zware crisis. We maken meestal goede analyses, maar we hebben te weinig geloofwaardige alternatieven. Onze boodschap bekoort de mensen niet. De tijd is te kort om hier een analyse te maken van deze crisis, maar ik denk dat we dringend aan een gewetensonderzoek toe zijn, want deze crisis kan niet los gezien worden van een meer algemene crisis van onze instellingen, van de democratie, en ja, van de moderniteit.
Dat is onze grootste uitdaging. We hebben vandaag een kans om een heldere boodschap te laten horen aan de regering. Laat ons de regering duidelijk maken dat de crisis niet kan worden opgelost met nog meer besparingen op sociaal beleid, maar enkel met meer gelijkheid voor mannen en vrouwen, met meer solidariteit, met meer duurzaamheid. We moeten duidelijk stellen en herhalen dat wij de crisis niet willen betalen. Het Sociaal Forum is een uitgelezen plek om in alle verscheidenheid te pleiten voor meer lokale, nationale, regionale en mondiale solidariteit.
